Kleszcze od lat stanowią jeden z największych problemów zdrowotnych związanych z aktywnością na świeżym powietrzu. Coraz częściej spotykamy je nie tylko w lasach, ale również w parkach, miejskich skwerach, na działkach czy nawet we własnych ogrodach. Zmiany klimatyczne, łagodniejsze zimy oraz wydłużający się okres aktywności tych pajęczaków sprawiają, że ryzyko kontaktu z nimi rośnie z roku na rok.

Czym są kleszcze?

Kleszcze to niewielkie stawonogi należące do gromady pajęczaków. W Polsce najczęściej spotykanym gatunkiem jest kleszcz pospolity (Ixodes ricinus), który odpowiada za przenoszenie większości chorób odkleszczowych występujących w naszym kraju.

Choć dorosły kleszcz ma zaledwie kilka milimetrów długości, po napiciu się krwi może zwiększyć swoje rozmiary nawet kilkukrotnie. Samice po żerowaniu osiągają wielkość mniej więcej ziarna grochu, natomiast młodsze stadia rozwojowe – larwy i nimfy – są znacznie mniejsze i często trudne do zauważenia.

Kleszcze są pasożytami zewnętrznymi, co oznacza, że żerują na naszej skórze. Do przeżycia potrzebują krwi żywiciela, którym mogą być zarówno zwierzęta, jak i ludzie. Nie skaczą ani nie spadają z drzew, jak często się uważa. Najczęściej przebywają na trawach, niskich krzewach i roślinności, a gdy wyczują ciepło ciała, zapach lub wydychany dwutlenek węgla, przyczepiają się do przechodzącego żywiciela i rozpoczynają poszukiwanie odpowiedniego miejsca do wkłucia.

Ich aparat gębowy wyposażony jest w specjalne haczyki oraz substancję o właściwościach znieczulających, dzięki czemu ukłucie zwykle pozostaje niezauważone. Kleszcz może żerować przez kilka dni, stopniowo pobierając krew. W Polsce sezon aktywności kleszczy rozpoczyna się zazwyczaj już wczesną wiosną i trwa do późnej jesieni. Jednak przy łagodnych zimach mogą być aktywne praktycznie przez cały rok, jeśli temperatura przekracza około 5–7°C.

Jak może dojść do zakażenia chorobami odkleszczowymi?

Do zakażenia dochodzi przede wszystkim podczas ukąszenia przez zakażonego kleszcza. W trakcie pobierania krwi pasożyt może przekazać do organizmu człowieka bakterie, wirusy lub pierwotniaki znajdujące się w jego ślinie.

Ryzyko wzrasta podczas spacerów z psem, wycieczek rowerowych, biegania, prac ogrodowych, zbierania grzybów czy pikników. Dlatego zawsze wskazana jest ostrożność.

Po dostaniu się na ubranie kleszcz nie wbija się od razu. Często przez kilkanaście lub nawet kilkadziesiąt minut przemieszcza się po ciele, szukając miejsc z cienką i dobrze ukrwioną skórą.

Szybkie odnalezienie i usunięcie kleszcza zmniejsza ryzyko zachorowania. Nie dotyczy to jednak wszystkich patogenów – w przypadku niektórych wirusów transmisja może nastąpić już w pierwszych chwilach po wkłuciu. Dlatego należy uważnie obserwować swój organizm i w razie potrzeby niezwłocznie udać się do lekarza.

Warto również pamiętać, że zakażenie chorobami odkleszczowymi nie następuje poprzez zwykły kontakt z osobą chorą ani przez dotyk. Choroby te nie przenoszą się z człowieka na człowieka podczas codziennych kontaktów.

Jakie zakażenia przenoszą kleszcze?

Kleszcze mogą być nosicielami wielu drobnoustrojów wywołujących choroby zakaźne. W Polsce największe znaczenie mają borelioza oraz kleszczowe zapalenie mózgu, jednak lista chorób odkleszczowych jest znacznie dłuższa.

Borelioza

Borelioza, zwana również chorobą z Lyme, jest najczęściej rozpoznawaną chorobą odkleszczową w Europie. Wywołują ją bakterie z rodzaju Borrelia. Jednym z najbardziej charakterystycznych objawów jest rumień wędrujący – zaczerwienienie skóry o średnicy większej niż 5 cm stopniowo powiększające swój obwód, często z jaśniejszym środkiem. Pojawia się zwykle od kilku dni do kilku tygodni po ukąszeniu, jednak nie występuje u wszystkich zakażonych.

Do innych objawów należą:

• gorączka,
• zmęczenie,
• bóle mięśni i stawów,
• bóle głowy.

Nieleczona borelioza może prowadzić do poważnych powikłań obejmujących układ nerwowy, serce oraz stawy. Mogą wystąpić zapalenie stawów, porażenie nerwu twarzowego, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych czy zaburzenia rytmu serca.

Kleszczowe zapalenie mózgu

Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) jest chorobą wirusową atakującą ośrodkowy i obwodowy układ nerwowy. Przebieg choroby bywa dwuetapowy.

Początkowo pojawiają się objawy przypominające grypę:

• gorączka,
• bóle mięśni,
• osłabienie,
• bóle głowy.

Po kilku dniach poprawy u części pacjentów rozwija się druga faza choroby, obejmująca zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, mózgu lub rdzenia kręgowego.

Mogą pojawić się:

• silny ból głowy,
• gorączka,
• sztywność karku,
• zaburzenia świadomości,
• drgawki,
• problemy neurologiczne.

Na tę chorobę nie istnieje leczenie przyczynowe – stosuje się wyłącznie leczenie objawowe. Dlatego ogromne znaczenie ma profilaktyka, w tym szczepienia ochronne, które można wykonać w Wojewódzkim Specjalistycznym Szpitalu im. dr. Wł. Biegańskiego w Łodzi.

Anaplazmoza

Anaplazmoza granulocytarna jest chorobą bakteryjną, której objawy przypominają infekcję grypową.

Najczęściej pojawia się:

• wysoka gorączka,
• silne zmęczenie,
• bóle mięśni,
• bóle głowy,
• dreszcze.

U osób z obniżoną odpornością może mieć cięższy przebieg.

Profilaktyka

Najskuteczniejszą metodą ochrony przed chorobami odkleszczowymi jest zapobieganie ukąszeniom. Choć całkowite wyeliminowanie ryzyka nie jest możliwe, odpowiednie działania znacząco zmniejszają prawdopodobieństwo kontaktu z pasożytem.

Podczas spacerów po terenach zielonych warto zakładać:

• długie spodnie,
• zakryte buty,
• koszule lub bluzy z długim rękawem,
•  jasne ubrania, na których łatwiej zauważyć kleszcze.

Nogawki można wsunąć do skarpet, co utrudnia pasożytowi dostanie się pod ubranie. Bardzo skuteczną formą ochrony są również preparaty odstraszające kleszcze (repelenty). Należy stosować je zgodnie z zaleceniami producenta i pamiętać o ponownej aplikacji po upływie określonego czasu.

Po powrocie do domu warto:

• dokładnie obejrzeć całe ciało,
• wziąć kąpiel,
• sprawdzić skórę dzieci,
• obejrzeć zwierzęta domowe,
• wyprać ubrania lub wysuszyć je w wysokiej temperaturze.

Szczepienia

Obecnie dostępna jest skuteczna szczepionka przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu. Jest szczególnie zalecana osobom często przebywającym na terenach zielonych, pracownikom leśnym, rolnikom, myśliwym, turystom oraz mieszkańcom regionów o zwiększonej liczbie zachorowań. Niestety nie istnieje szczepionka przeciw boreliozie przeznaczona do powszechnego stosowania u ludzi.

Jak prawidłowo usunąć kleszcza?

Jeżeli zauważymy wbitego kleszcza, należy usunąć go możliwie jak najszybciej. Najlepiej użyć cienkiej pęsety lub specjalnego przyrządu do usuwania kleszczy. Pasożyta należy chwycić jak najbliżej skóry i zdecydowanym, jednostajnym ruchem wyciągnąć. Nie powinno się go wykręcać, zgniatać ani smarować tłuszczem, alkoholem czy innymi substancjami. Takie działania mogą zwiększyć ryzyko przedostania się patogenów do organizmu.

Po usunięciu miejsce ukąszenia należy zdezynfekować oraz obserwować przez kilka tygodni. Pojawienie się rumienia, gorączki lub innych niepokojących objawów należy skonsultować z lekarzem. 

Po więcej informacji zapraszamy na naszego Facebooka, gdzie wypowiedziała się Pani Profesor Anna Piekarska, Kierownik Oddziału Chorób Zakaźnych i Hepatologii.

Facebook